Ołów jako zagrożenie zdrowia

Definicja ołowiu jako pierwiastka

Ołów (Pb) jest pierwiastkiem szeroko stosowanym w technice, a jego światowa produkcja wynosi ok. 4 mln ton rocznie. Światowe zasoby złóż ołowiu szacuje się na 126 mln ton. Kraje bogate w złoża tego surowca to: USA, Australia, Kanada, Meksyk i Peru.

Źródło: michalsmandek.blogspot.com

Źródło: michalsmandek.blogspot.com

Zastosowania ołowiu

Główne zastosowanie ołowiu ma miejsce w produkcji akumulatorów (40% wydobycia), tworzyw sztucznych, przemyśle papierniczym, hutniczym i garbarskim, amunicji, materiałach do lutowania, plomb do plombowania czcionkach drukarskich, minii, glazurze, szkle itp. Stosuje się go również jako ekrany zabezpieczające przed promieniowaniem.

Najpoważniejszym źródłem ołowiu w atmosferze są spalane benzyny. Najważniejszym związkiem chemicznym w problematyce ochrony środowiska jest czteroetylek ołowiu, powszechnie stosowany do niedawna jako dodatek do paliw w benzynowych silnikach niskoprężnych, stąd jego handlowa nazwa ETYLINA. Czteroetylek ołowiu dodaje się do paliw w celu zwiększenia liczby oktanowej (LO). Powoduje to w konsekwencji zwiększenie odporności paliwa na spalanie stukowe, dzięki czemu może wzrosnąć sprawność ogólna silnika i zmniejszone zostaje zużycie paliwa. Sprzedaż benzyny ołowiowej jest zakazana w krajach Unii Europejskiej od początku 2005 roku.

Narażenie populacji generalnej

Do narażenia na ołów dochodzi podczas spożywania pokarmu, wody i innych napoi, a także podczas oddychania. Zanieczyszczenia gleby, kurz, farby stosowane w przeszłości są istotnym źródłem ołowiu, który poprzez wkładanie brudnych rąk do ust stanowi zagrożenie w szczególności dla dzieci. W przypadku, gdy woda pitna jest dostarczana systemem rur wykonanych z ołowiu, jest ona także poważnym źródłem narażenia. Podatność ogółu populacji zależy od wielu czynników, m. in. od wieku (najbardziej podatne są dzieci do 6-go roku życia, nawet w przypadku niskich poziomów metalu, u dzieci możemy również obserwować zjawisko spaczonego łaknienia, a więc spożywania niejadalnych produktów jak gleba, farby czy odłamki malowanego muru), uwarunkowań genetycznych (podatność na narażenie na ołów może być związane z czynnikiem genetycznym, jako że gen, który koduje kwas hydroksyaminolewulinowy, ważny enzym w produkcji hemu, może ulec zmianie). Podatność ta zależy również od odżywiania, palenia tytoniu i stanu zdrowia. Ołów ma zdolność przenikania do płodu zarówno ze źródeł egzogennych, jak i na skutek przenikania z kości matki. To przenikanie może wystąpić u kobiet, u których narażenie zakończyło się wiele lat wcześniej i nawet przy niskich poziomach ołowiu we krwi. Pomimo, że Pb jest metabolicznie inertny, naukowcy dowiedli, iż może on być aktywny w odmiennych stanach fizjologicznych (ciąża i laktacja) oraz stanach patologicznych. Badania wykazują również, że ponowne uwalnianie zmagazynowanego w kościach ołowiu do krwi i tkanek miękkich może zachodzić, gdy kości stają się cieńsze wraz z wiekiem.

Ołów w diecie

Zanieczyszczenia powietrza, wody, gleby i lasów, powodują też zanieczyszczenia żywności. Z pyłem przez drogi oddechowe dostaje się do organizmu człowieka 20% ołowiu, a z żywnością aż 80%. Głównymi nośnikami ołowiu są: podroby, mięso, ziemniaki i pieczywo. Dzienne spożycie ołowiu różni się w zależności od kraju, a źródła tego metalu zależą od diety. W krajach Unii Europejskiej głównymi źródłami ołowiu dostarczanego z pożywieniem są warzywa, owoce, płatki kukurydziane, zboża oraz wszelkie napoje. Pozostałe produkty żywnościowe skażone ołowiem to ryż, glony, ryby, owoce morza, soki, mleko i produkty mleczne, mięso i jego przetwory oraz alkohol. Odnotowuje się również znaczne zanieczyszczenie Pb przypraw importowanych i słodyczy. Analizy żywności w krajach europejskich wykazują, że w ostatnich latach zanieczyszczenie produktów żywnościowych ołowiem uległo zmniejszeniu. Ze względu na wysoką toksyczność metali ciężkich dla zdrowia człowieka niezbędne jest limitowanie ich zawartości w środkach spożywczych, a przepisy prawne w tym zakresie muszą być  kompromisem pomiędzy oczekiwaniami zdrowotnymi a możliwościami technologicznymi.

W Polsce takie limity obowiązują od 30 lat, a w ostatnim Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 27 grudnia 2001r. w sprawie wykazu dopuszczalnych ilości substancji dodatkowych i innych substancji obcych dodawanych do środków spożywczych lub używek, a także zanieczyszczeń, które mogą znajdować się w środkach spożywczych lub używkach obniżono dopuszczalne zawartości metali, przede wszystkim ołowiu, w wielu grupach produktów, na podstawie oszacowania ryzyka stwarzanego dla zdrowia, wyników badań monitoringowych koordynowanych przez Zakład Badania Żywności i Przedmiotów Użytku Państwowego Zakładu Higieny oraz wchodzących w życie przepisów Unii Europejskiej. Dla grupy produktów przeznaczonych dla najbardziej wrażliwej grupy populacji – niemowląt i małych dzieci – obowiązują specjalne, ostrzejsze wymagania.

Zanieczyszczenia żywności ołowiem

Zanieczyszczenie żywności ołowiem w ostatnich latach stopniowo maleje. Pobranie metali ciężkich z żywnością nie zagraża w Polsce zdrowiu populacji generalnej. Istotne zagrożenie stanowi dla populacji generalnej narażenie na ołów z pojemników, w których przechowywane są produkty pokarmowe. Dawniej duży wpływ miały blaszki puszek łączonych ołowiem, które były stosowane do przechowywania żywności. Glazura na naczyniach ceramicznych, naczynia gliniane, porcelana często zawierają ołów i są potencjalnym źródłem zagrożenia.

Narażenie na ołów z gleby i kurzu

W przypadku niemowląt i małych dzieci, kurz i gleba są główną drogą narażenia na ołów. Spożycie ołowiu jest uzależnione od wieku oraz biologicznych i behawioralnych uwarunkowań dziecka oraz dostępności ołowiu w otoczeniu dziecka. Kurz i gleba mogą zawierać wysokie stężenia ołowiu w szczególności w domach, gdzie użyto farb z pigmentem ołowiu, a także w glebach w okolicach zakładów przemysłowych emitujących ołów. Maksymalna ilość ołowiu przyjmowana przez organizm dzieci przypada na mniej więcej drugi rok życia. Ilość ołowiu pobrana latem jest większa aniżeli zimą. Wysokie narażenie wśród dzieci obserwujemy w Stanach Zjednoczonych czy w Afryce Zachodniej, gdzie główne źródło narażenia na ołów stanowi pył farb zawierających ołów użytych w przeszłości w budynkach mieszkalnych.

Narażenie na ołów zawarty w powietrzu

Ołów zawarty w powietrzu może znacząco przyczyniać się do narażenia zdrowia, w zależności od czynników, takich jak palenie tytoniu, rodzaj wykonywanej pracy, przebywanie w zasięgu głównych dróg, zamieszkanie w sąsiedztwie hut metali lub innych zakładów przemysłowych, znaczenie może mieć nawet zakres zajęć rekreacyjnych. Duże zagrożenie stwarzają również spalarnie odpadów.

W wytycznych WHO dla jakości powietrza przyjęto, że dopuszczalna ilość ołowiu przy średnim czasie narażenia może wynosić 0,5 ug/m3 (dla czasu średniego rocznego).

Narażenie na ołów w wodzie pitnej

Woda pitna dostarczana siecią wodociągową może być doprowadzana za pośrednictwem rur ołowianych, rur miedzianych, spawanych ołowiem, plastikowych rur ze złączami miedzianymi zawierającymi ołów, bądź też inne elementy systemu wodociągowego, do których produkcji zastosowano ołów. Wodociągi z rur ołowianych są wciąż często spotykane w starym budownictwie. Rury ołowiane można spotkać w prawie wszystkich budynkach, które zostały wybudowane przed 1960 rokiem. Ołów jest od ponad 30 lat zakazanym materiałem do produkcji instalacji wodociągowych. Wysokie stężenia Pb w wodzie z kranu są szczególnie niepokojące w przypadku małych dzieci karmionych butelkami, jako że odżywki niemowlęce przygotowane są przy użyciu wody wodociągowej.

Dopuszczalny poziom ołowiu w wodzie przeznaczonej do spożycia przez ludzi od początku 2013r. może wynosić tylko – 0,01 mg/litr. Tej ostatniej wartości nie wolno przekraczać też w naturalnych wodach mineralnych, gdyż ołów na poziomie 0,01 mg/litr wymieniony jest w obowiązującym wykazie składników naturalnie występujących w wodzie mineralnej i maksymalnych limitów, których przekroczenie może stanowić ryzyko dla zdrowia publicznego. Stężenia ołowiu w wodzie pitnej z reguły nie przekraczają wartości 5ug/litr. Wykryto znacznie podwyższone stężenia (powyżej 100 ug/litr) w przypadkach, gdzie stosowano opakowania dla wody zawierające ołów.

Źródło: www.tylkowoda.pl

Źródło: www.tylkowoda.pl

Inne źródła narażenia na ołów

Niektóre leki i kosmetyki mogą znacznie zwiększyć narażenie na Pb. Związki ołowiu są często jednym z głównych składników wielu tradycyjnych lekarstw w niektórych częściach świata. W krajach Ameryki Łacińskiej do dziś stosowane są leki takie jak Azarcon (zawierający chromian ołowiu), czy Greta (zawierający mieszaninę tlenków ołowiu), w których ołów może przekraczać 70 % ich składu – są to leki stosowane do leczenia problemów trawiennych. W niektórych krajach trzeciego świata nadpobudliwym dzieciom nakazuje się wdychać opary rozgrzanego metalu ołowiu lub siarczku ołowiu z gorącego węgla, utrzymując, iż te zabiegi mają działanie uspokajające. W przemyśle kosmetycznym wysokie zawartości ołowiu stwierdzono w wielu szminkach renomowanych firm kosmetycznych oraz farbach do włosów.

Tolerowane tygodniowe pobranie ołowiu (PTWI) ze wszystkich źródeł bez szkody dla zdrowia człowieka ustalone zostało przez ekspertów WHO i FAO (Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa) na poziomie: 0,025 mg/kg (25 ug/kg) masy ciała. W przeliczeniu na dzień odpowiada to 3,5 ug/kg m.c).

Podczas oszacowania narażenia należy uwzględnić również tak bardzo groźne źródła ołowiu, jak: żywność ze stref skażonych, woda z ołowianych rur i kranów, ekspozycja w miejscu pracy, pył z dawno malowanych ścian, hałd i zanieczyszczonych gleb oraz zabawki zawierające toksyczny ołów. Zdaniem ekspertów, ocena ryzyka populacji generalnej pozwala przypuszczać, że stężenia ołowiu obecnie znajdujące się w pokarmach nie będą miały istotnego wpływu na rozwój neurobehawioralny niemowląt i dzieci. Komitet zaznaczył jednak, że niektóre produkty zawierające wysokie poziomy ołowiu są wciąż powszechnie dostępne.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *