Pestycydy jako zagrożenie zdrowia

Zastosowanie pestycydów

Konieczność zaspokojenia potrzeb żywnościowych dynamicznie wzrastającej liczby ludności na świecie wymusiła intensyfikację rolnictwa, m. in. przez stosowanie środków ochrony roślin zwanych PESTYCYDAMI. Obliczono, że na świecie straty spowodowane przez pasożyty tylko w zbiorach zbóż sięgają rocznie ok. 33 mln ton, tj. ilości mogącej wyżywić 130 mln ludzi. Ocenia się, że w skali światowej, każdego roku ulega zniszczeniu 15-20 % płodów rolnych w wyniku działalności pasożytów.

Źródło: www.stressfree.pl

Źródło: www.stressfree.pl

Po II wojnie światowej pestycydy zaczęły odgrywać istotną rolę w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych i pasożytniczych roślin, takich jak wirusy, bakterie oraz mikroorganizmy, zwłaszcza owady, roztocza, nicienie, gryzonie, grzyby pasożytnicze czy chwasty, które oddziaływają szkodliwie lub ograniczająco na rozwój roślin uprawnych.

Substancje te znalazły też zastosowanie w akcjach sanitarnych dotyczących higieny człowieka i zwierząt. W USA obliczono, że dzięki stosowaniu pestycydów w akcjach sanitarnych w ciągu 15 lat zdołano uratować życie 5 mln ludzi, a zapobiec chorobom u ponad 100 mln. Niewłaściwe stosowanie tych substancji, nierzadko ich znaczna trwałość w środowisku oraz duża aktywność biologiczna i szerokie spektrum toksycznego działania sprawiają, że pestycydy stwarzają jednak znaczne zagrożenie dla zdrowia człowieka.

Charakterystyka pestycydów

Pestycydy są to grupy związków chemicznych pochodzenia naturalnego i syntetycznego stosowane do niszczenia pasożytów człowieka, zwierząt hodowlanych i roślin. Używane są również do zwalczania chorób roślin, regulacji ich wzrostu i usuwania chwastów. Niektóre pestycydy używane są w akcjach sanitarnych, higienie osobistej ludzi oraz w leczeniu chorób.

Podział pestycydów w zależności od kierunku zastosowania

  1. Zoocydy – środki do zwalczania szkodników zwierzęcych, w tym:
    • insektycydy – środki owadobójcze,
    • rodentycydy – środki gryzoniobójcze,
    • moluskocydy – środki mięczakobójcze,
    • nematocydy – środki nicieniobójcze,
    • larwicydy – środki larwobójcze,
    • aficydy – środki mszycobójcze
    • karycydy – środki roztoczobójcze,
    • owicydy – środki do niszczenia jaj owadów i roztoczy.
  2. Fungicydy – środki grzybobójcze.
  3. Herbicydy – środki chwastobójcze.
  4. Regulatory wzrostu – środki stymulujące lub hamujące procesy życiowe roślin, w tym:
    • defolianty – środki do odlistniania roślin,
    • desykanty – środki do wysuszania roślin,
    • defloranty – środki do usuwania nadmiernej ilości kwiatów.
  5. Atraktanty – środki zwabiające.
  6. Repelenty – środki odstraszające.

Podział pestycydów pod względem chemicznym

  1. Pestycydy nieorganiczne, w tym:

    • Insektycydy arsenowe: zieleń paryska, arsenian ołowiu PbHAsO4.

    • Insektycydy fluorkowe: kryolit, fluorek sodu, fluorokrzemian sodu Na2SiF6.

    • Herbicydy nieorganiczne: amidosulfonian amonu, boraks, chloran sodu.

    • Fungicydy nieorganiczne: zasadowy chlorek miedzi, ciecz bordoska, siarka.

  2. Pestycydy organiczne, w tym:

    • Pestycydy chlororganiczne: HCH, DDT, metoksychlor.

    • Pestycydy fosforoorganiczne: monokrotofos, chlorfenwinfos, fenitrotion.

    • Karbaminiany: aminokarb, propoksur, karbaryl.

    • Pochodne kwasu fenoksyoctowego: 2,4-D; 2,4-DB; 2,4,5-T.

    • Pochodne triazynowe: symazyna, atrazyna, propazyna.

Pestycydy powinny charakteryzować się następującymi cechami:

  • dużą toksycznością w stosunku do szkodników;

  • małą toksycznością w stosunku do pozostałych organizmów;

  • odpowiednią trwałością;

  • dużą podatnością na degradację.

Charakterystyka pestycydów opiera się przede wszystkim na selektywnej toksyczności i trwałości w środowisku, ale także na możliwościach biokumulacji i mobilności.

Pestycydy w środowisku

Większość pestycydów jest wysiewana bezpośrednio do gleby lub rozpylana nad polami uprawnymi, plantacjami i lasami, a więc trafia bezpośrednio do środowiska. Pestycydy wprowadzane są do środowiska najczęściej w postaci preparatów pylistych, roztworów i emulsji wodnych, niekiedy w formie par i dymów. Długotrwałe zaleganie pestycydów w środowisku może prowadzić do kumulacji tych substancji w organizmach żywych. Innym równie niebezpiecznym zjawiskiem związanym z bezpośrednim działaniem pestycydów są zaburzenia w biocenozie, a zwłaszcza niszczenie niektórych owadów oraz ptaków owadożernych i innych zwierząt wolno żyjących. Pestycydy w największym stopniu przenikają ze środowiska do wód powierzchniowych.

Do wód pestycydy przedostają się w następujący sposób:

  • spływ powierzchniowy z terenów,
  • przenikanie przez glebę, erozja gleby,
  • bezpośredni opad na powierzchnię wody przy spryskiwaniu pól i lasów przy użyciu samolotu,
  • ze ściekami powstającymi przy produkcji pestycydów,
  • ze ściekami powstającymi przy myciu urządzeń służących do spryskiwania,
  • ze ściekami miejskimi (fungicydy i bakteriocydy),
  • przy bezpośrednim stosowaniu do zwalczania roślin wodnych i owadów,
  • ze ściekami z zakładów stosujących pestycydy, np. włókienniczych.

Ilość pestycydów w wodach zależy w znacznej mierze od intensywności upraw w badanym regionie, a także od intensywności stosowania pestycydów, rodzaju upraw, pory roku, intensywności opadów i przepływu cieków wodnych. Ważną drogą transportu pestycydów są też opady atmosferyczne, za sprawą których skażeniu ulegają zbiorniki wodne znajdujące się w dużej odległości od terenów rolniczych. Znaczne ilości pestycydów stwierdza się również w glebie, osadach dennych, ssakach, rybach i skorupiakach, a nawet w tkankach ludzkich i mleku kobiet. Ważnym zagadnieniem higienicznym są pozostałości pestycydów w żywności i środowisku człowieka. Po wykonaniu zabiegu agrochemicznego pestycydy osiadają na roślinach, w glebie, w wodzie. Pod wpływem czynników atmosferycznych (jak wiatr czy deszcz), chemicznych (fotoliza, hydroliza, utlenianie) i biologicznych (rozkład enzymatyczny w roślinie, rozkład mikrobiologiczny w glebie i wodzie) ulegają one stopniowo zanikowi w środowisku. W zależności od nasilenia tych procesów i właściwości fizykochemicznych substancji okres zanikania może być krótki lub długi w skutek czego na płodach rolnych przeznaczonych do spożycia znajdują się pewne pozostałości pestycydów. Trwałość w środowisku jest najbardziej decydującym czynnikiem przy rozważaniu zakresu ich stosowania.

Podział pestycydów ze względu na trwałość w środowisku:

  • bardzo trwałe – powyżej 18 miesięcy;
  • trwałe – do 18 miesięcy;
  • nietrwałe – do 6 miesięcy;
  • szybko zanikające – do 3 miesięcy.

Ilość pozostałości pestycydów na produktach rolnych nie może przekraczać granic dopuszczalnej tolerancji i jest ściśle związana z terminem ostatniego zabiegu agrochemicznego -zwanego okresem karencji. Okresem karencji określa się ilość dni, jakie muszą upłynąć od ostatniego zabiegu do zbiorów płodów rolnych przeznaczonych do spożycia lub na paszę. Po okresie karencji stężenia pestycydów powinny być zerowe lub praktycznie nieszkodliwe dla człowieka, jeśli substancje te nadal pozostają w żywności. Punktem wyjścia dla ustalenia dopuszczalnych tolerancji na pozostałości pestycydów w artykułach spożywczych i paszach jest określenie dopuszczalnego dziennego pobrania pestycydów przez człowieka a więc ADI (= acceptable daily intake) jest to maksymalna ilość substancji w mg/kg masy ciała, jaką człowiek o masie ciała 70 kg może przyjmować z pożywieniem codziennie przez całe życie, bez obawy wystąpienia jakichkolwiek objawów chorobowych. Na podstawie ADI oblicza się dozwolony graniczny poziom pozostałości pestycydów w produktach spożywczych, czyli tzw. maksymalne tolerowane stężenie pestycydu w żywności. Ze względu na odmienności w strukturze żywieniowej w każdym kraju powinny być ustalane krajowe tolerancje pozostałości pestycydów dla każdej substancji i każdego produktu oddzielnie. Światowe standardy opracowują eksperci FAO w porozumieniu z ekspertami WHO.

W Polsce dopuszczalna tolerancja pestycydów w produktach spożywczych ustalana jest przez Ministerstwo Zdrowia. Innym działaniem zmierzającym do zabezpieczenia człowieka przed szkodliwym działaniem pestycydów jest obowiązek rejestracji każdego preparatu stosowanego do ochrony roślin przed wprowadzeniem go do obrotu. W Polsce badania wymagane do rejestracji przeprowadza Instytut Ochrony Roślin oraz Państwowy Zakład Higieny. Dopiero po pozytywnej ocenie preparatu Ministerstwo Rolnictwa wyraża zgodę na jego dopuszczenie do obrotu w kraju.

Toksyczność pestycydów

Za podstawę siły działania toksycznego pestycydów przyjęto doustną dawkę wywołującą ostrą toksyczność substancji czynnej, wyrażoną w mg/kg wagi zwierzęcia doświadczalnego (DL50 – dawka wywołująca śmierć 50% badanych zwierząt). Na podstawie tego kryterium wyodrębniono 5 klas toksyczności pestycydów, którym odpowiadają następujące przedziały DL50 w mg/kg. Pestycydy I i II klasy toksyczności podlegają ostrym rygorom podczas nabywania i stosowania, jako szczególnie niebezpieczne dla człowieka. Dystrybucja pestycydów grup do III-V nie podlega kontroli.

Wielkość populacji narażonej na działanie pestycydów w Polsce jest trudna do oszacowania. Populacja generalna narażona jest na działanie pestycydów w wyniku przyjmowania tych substancji z pożywieniem. Zatrucia tą grupą związków dominują jednakw rolnictwie w wyniku narażenia zawodowego podczas prac w pomieszczeniach zamkniętych, takich jak szklarnie, w magazynach czy sklepach ze środkami ochrony roślin oraz podczas zabiegów agrochemicznych na przestrzeniach otwartych.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *