Rozwój polityki ekologicznej Unii Europejskiej

Na poziomie Unii Europejskiej przyjęto liczne instrumenty prawne dotyczące ochrony środowiska. Pomimo legislacji krajowych i aktów prawnych przyjmowanych przez Wspólnotę na poziomie międzynarodowym konieczne jest zintensyfikowanie działań UE w dziedzinie ochrony środowiska. Przywołuje się wiele argumentów na rzecz podejmowania tych działań, m.in.:

  1. Problemy środowiska mają charakter transgraniczny.

  2. Unia może działać efektywniej w zakresie ochrony środowiska niż poszczególne państwa np. w przygotowaniu wspólnych produktów, wspólnych standardów emisji dla sektora przemysłowego.

  3. Państwa członkowskie mają często różne percepcje wagi problemów środowiska. Jest wiele przykładów, gdy wprowadzenie produktu lub technologii na rynek ze względu na jego wpływ na środowisko jest zabronione w jednym państwie, a dopuszczone w innym, toteż należałoby te działania ujednolicić na poziomie UE.

  4. W rzeczywistości tylko niektóre państwa wspólnoty np. państwa skandynawskie, mają wspólną i konsekwentnie realizowaną politykę w dziedzinie środowiska. Normy i standardy przyjmowane na poziomie Unii oszczędzają czas w dochodzeniu do wspólnych standardów w trybie wypracowania i przyjmowania odpowiednich wytycznych na poziomach krajowych państw. Mechanizm UE działa jako kontroler komunikacji, który przekazuje wyniki ekspertyz naukowych i technicznych, prawniczych i administracyjnych oraz metod wdrażania wszystkim państwom członkowskim.

uniaFLAGFlaga Unii Europejskiej

Kształtowanie i rozwój polityki w dziedzinie środowiska wyznaczają etapy związane  z pojawieniem się kolejnych aktów prawnych pierwotnego prawa UE, w których podejmowano zagadnienia środowiska i które dotyczyły rozwiązań podejmowanych w płaszczyźnie systemowej prawa UE.

Wstępny etap obejmuje okres od początku funkcjonowania EWG (Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej) tj. od 1958r. aż do 1972r., charakteryzuje się brakiem większego zainteresowania wspólnoty zagadnieniami środowiska. W tym okresie wyjątkowo rzadko podejmowano decyzje, które można określić jako związane z prawem środowiskowym, np.

  • Dyrektywa 67/548 z 1967r. w sprawie klasyfikacji, pakowania i oznakowania substancji niebezpiecznych.

  • Dyrektywa 70/157 z 1970r. w sprawie ustawodawstwa państw członkowskich odnosząca się do dopuszczalnego poziomu hałasu układu wydechowego pojazdów samochodowych.

  • Dyrektywa ramowa 70/220 z 1970r. w sprawie działań, jakie mają być podjęte w celu zapobiegania zanieczyszczeniu powietrza przez pojazdy silnikowe.

Kolejny etap w rozwoju polityki wspólnotowej w dziedzinie środowiska wyznaczają decyzje przyjęte na spotkaniach szefów rządów państw członkowskich w Paryżu w 1972r.

Na spotkaniu tym przyjęto deklarację, w której państwa zgodziły się co do tego, że rozwój gospodarczy nie jest celem samym w sobie, ale powinien pomagać w pokonaniu nierówności w poziomach życia społeczności państw członkowskich.

Wynikiem decyzji politycznych przyjętych w Paryżu był opracowany przez instytucje UE Pierwszy Program Działań w dziedzinie środowiska, który objął okres 1973-77. W ciągu tego okresu powstały jeszcze Drugi i Trzeci Program Działania obejmujący lata 1978-82 i 1983-86.

Zarówno Pierwszy Program Działania, jak i dalsze, nie miały charakteru normatywnego, ale jego przełomowe znaczenie polegało na określeniu programu legislacyjnego wspólnego w dziedzinie środowiska, zaakceptowanego przez państwa członkowskie.

Ponadto programy te przyczyniły się do wstępnego określenia zasad polityki wspólnoty w dziedzinie środowiska. Etap ten zakończył się przyjęciem w 1986r. Jednolitego Aktu Europejskiego, który w specjalnym tytule Środowisko Naturalne wprowadził przepisy dotyczące polityki Wspólnoty w dziedzinie środowiska.

Następny etap wyznaczają zmiany, który przyniósł Jednolity Akt Europejski (JAE). Poraz pierwszy zostały w traktacie wyraźnie określone cele polityki UE w dziedzinie środowiska. Postanowienia JAE ustaliły zakres polityki w dziedzinie środowiska i wskazały jej zasady, takie jak: zasada zapobiegania, zasada likwidacji szkód u źródła, zasada „zanieczyszczający płaci”.

W JAE znalazły się również postanowienia szczegółowe, dające Radzie Unii Europejskiej uprawnienia w kwestii podejmowania działań z zakresu środowiska. Elementy te zostały uzupełnione przez sformułowanie zasady pomocniczości w odniesieniu do prawa środowiska. Warto zauważyć, że postanowienie to wyprzedziło wprowadzenie do prawa wspólnotowego definicji zasady pomocniczości.

W okresie tym odnotowano dużą dynamikę legislacyjną, a ważną rolę w rozwoju prawodawstwa odegrał Czwarty Program Działania przewidziany na lata 1987-1992, którego myślą przewodnią było włączenie ochrony środowiska do zadań wynikających z polityki gospodarczej i społecznej wspólnoty. W programie tym zwrócono uwagę między innymi na konieczność przyjęcia regulacji prawnej, zapewniającej prawo obywateli do dostępu do informacji w sprawach środowiska.

Kolejny etap to okres od wejścia w życie Traktatu z Masstricht do wejścia w życie Traktatu z Amsterdamu. Po raz pierwszy środowisko zostało uwzględnione wśród celów UE.

W okresie tym przyjęto Piąty Program Działania na lata 1993-2000, który identyfikuje działy wymagające szczególnej uwagi ze strony Wspólnoty i państw członkowskich z punktu widzenia problemu środowiska (przemysł, energia, transport, rolnictwo i turystyka).

Przyjęto również Szósty Program Działania na lata 2001 – 2010 zatytułowany „Nasza przyszłośćnasz wybór”. Program ten koncentruje się na zagadnieniach związanych ze zmianą klimatu ochroną przyrody, ochroną zdrowia, zachowaniem zasobów naturalnych, zarządzaniem odpadami.

Następny etap wyznaczają zmiany, które do polityki środowiska UE wprowadził Traktat z Amsterdamu. Przyniósł on uściślenie ram prawnych polityki środowiskowej UE przez wprowadzenie w art. 2 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (TWE) przepisu o celu dotyczącego wysokiego poziomu ochrony środowiska.

Kolejny etap w rozwoju polityki UE wyznacza wejście w życie Traktatu z Nicei, który wprowadził pewne drobne zmiany w polityce środowiska. Przyjęto Deklarację 9 w sprawie art. 175 TWE. Deklaracja ta stanowi, że państwa UE są zdecydowane starać się oto, aby UE odgrywała wiodącą rolę w promowaniu ochrony środowiska na forum międzynarodowym przy światowym dążeniu do tego samego celu.

Należy też wspomnieć o Karcie Praw Podstawowych UE, która nie jest aktem prawnie wiążącym, ale odnosi się też do zagadnień środowiska. W Art. 37 stanowi, że zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju powinien być zagwarantowany wysoki poziom ochrony środowiska i poprawa jego jakości, powinny być one włączone do polityki UE, jednak przepis ten nie ma charakteru normatywnego.

Cele traktatowe Unii Europejskiej w dziedzinie środowiska

Wyróżnia się cele generalne oraz cele szczegółowe.

Cele generalne dotyczą środowiska, zostały zapisane w postanowieniach traktatowych UE, Wspólnoty Europejskiej i Wspólnoty Energii Atomowej (EWEA). Istnieją zasadniczo 2cele generalne: popieranie wysokiego poziomu ochrony środowiska oraz zrównoważony i trwały rozwój.

Istnieją 2 podejścia do koncepcji trwałego rozwoju: miękkie (wersja słaba) i twarde (wersja mocna).

Podejście twarde (mocne) podkreśla fakt niemożliwości kompensaty uszczerbków i szkód wyrządzonych w środowisku. Dlatego też rozwój społeczno-gospodarczy powinien restrykcyjnie uwzględniać czynnik środowiska jako decydujący o kierunku rozwoju.

Podejście miękkie (słabe) pozwala na substytucję zasobów, dostarcza ekwiwalentów i kompensację szkód, pod warunkiem utrzymania takich samych szans dla rozwoju przyszłych pokoleń.

Cele szczegółowe zostały zawarte w art. 174 TWE, który stanowi, że polityka wspólnoty w dziedzinie ochrony środowiska naturalnego przyczynia się do zachowania ochrony i poprawy jakości środowiska naturalnego.

Celowi temu odpowiadają przepisy niektórych dyrektyw w dziedzinie prawa środowiska, jak np. Dyrektywa 92/43 w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory; Dyrektywa 90/313 w sprawie swobodnego dostępu do informacji dotyczących środowiska; Preambuła dyrektywy 12/93 odnosząca się do zawartości siarki w niektórych płynach, zmienionej później przez Dyrektywę 1992/32.

Cele ochrony środowiska obejmują zakresem zarówno powstrzymywanie się od działań szkodliwych dla środowisk,a jak i działania zmierzające do zapewnienia, że środowisko nie będzie ulegało degradacji. Zatem formuła ta ma szersze znaczenie niż termin „zachowanie środowiska”, który dotyczy jedynie stanu środowiska naturalnego.

Pojęcie środowiska w aktach prawa UE dotyczy nie tylko środowiska naturalnego, ale też środowiska będącego wytworem człowieka. Należy zauważyć, że przyjęcie takiej formuły umożliwia podjęcie środków o rożnym charakterze, od zabiegów konserwujących środowisko, przez działania naprawcze, zapobiegawcze, aż po środki o charakterze represyjnym.

Ochrona środowiska ludzkiego

Dodanie aktu ochrony zdrowia do celów polityki w dziedzinie środowiska wzmacnia „środowiskowy” wymiar innych polityk.

Głównym zadaniem z zakresu ochrony zdrowia ludzkiego jest ochrona człowieka jako jednostki, podczas gdy ochrona zdrowia publicznego w przypadku tego celu ma charakter wtórny i pojawia się jako suma interesów indywidualnych.

Ostrożne i racjonalne wykorzystywanie zasobów naturalnych

W prawie UE brak definicji pojęcia „zasoby naturalne”, zatem można posłużyć się definicjami funkcjonującymi w Dyrektywie oraz w aktach powszechnego prawa międzynarodowego.

W myśl Art. 2 Deklaracji Sztokholmskiej pod pojęciem zasobów naturalnych rozumiemy takie elementy, jak: powietrze, woda, flora, fauna i reprezentatywne rodzaje naturalnych ekosystemów. Powinno się również dołączyć termin bogactwa naturalnego.

W dyrektywie prawa środowiskowego wyodrębnia się takie zasoby naturalne, jak: woda, lasy, minerały, ropa naftowa, gaz i związki chemiczne.

Zarządzanie zasobami naturalnymi obejmuje: ochronę przyrody, gleby, gospodarkę odpadami, wodną, politykę urbanizacyjną, zagrożenia energetyczne wobec rolnictwa ekologicznego.

Przykładem podejmowanych działań UE realizujących ten cel jest Dyrektywa 91/676 dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego; Dyrektywa Rady 93/500 dotycząca promowania we Wspólnocie odnawialnych źródeł energii.

Wspieranie działań na płaszczyźnie międzynarodowej dotyczących regionalnych lub światowych problemów środowiska naturalnego

Działaniu UE w tej materii towarzyszy powszechna aprobata prawa, nie tylko europejskiego, ale także międzynarodowego, podkreślając konieczność ochrony środowiska naturalnego na wszystkich poziomach objętych legislacją, począwszy od prawa lokalnego przez regionalny do światowego.

Takie podejście wynika z faktu, że skutki działań bądź zaniechań w zakresie środowiska mają na ogół zasięg szerszy niż przewidziany w aktach prawnych. W tym zakresie TWE stworzył możliwość realizacji celu wspólnego poziomu ochrony środowiska również poza obszarem działania prawa Unii Europejskiej.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *