Słownik psychologii społecznej

Słownik pojęć z zakresu psychologii społecznej

Smile_2źródło: www.workplaceconfidence.com

agresja instrumentalna (instrumental aggresion): akt agresji służący osiągnięciu innego celu poza zadaniem bólu czy zranieniem

agresja wroga (hostiie aggresion): akt agresji poprzedzony uczuciem gniewu, którego celem jest zadanie bólu lub zranienie

altruizm (altruism): każde działanie ukierunkowane na niesienie korzyści drugiej osobie z pominięciem własnego interesu; często człowiek angażując się w takie działania, ponosi określone koszty

analiza archiwalna (archive analysis): forma obserwacji systematycznej, w której badacz obserwuje zachowanie społeczne przez badanie nagromadzonych w danej kulturze dokumentów albo archiwaliów (np. pamiętników, powieści, czasopism czy dzienników)

arbitraż (arbitration): sposób rozwiązywania konfliktów, „polegający na tym, że trzecia strona narzuca rozwiązanie konfliktu skłóconym partnerom”

atrybucja globalna (global attribution): przeświadczenie, że przyczyna zdarzenia zależy od czynników, które występują w wielu różnych sytuacjach (np. inteligencja, która wpływa na wykonanie zadań w wielu dziedzinach); przeciwstawne przeświadczeniu, że przyczyna jest specyficzna i dotyczy tylko ograniczonej liczby sytuacji (np. zdolności muzyczne, które wpłyną na wykonanie zadań w trakcie kursu gry na instrumencie, ale nie w innych dziedzinach)

atrybucja stabilna (stable attribution): przeświadczenie, że przyczyna zdarzenia jest spowodowana przez czynniki, które nie zmienią się z upływem czasu (np. twoja inteligencja), jako przeciwstawienie do czynników niestabilnych, które zmieniają się w czasie (np. wysiłek włożony w wykonanie zadania)

atrybucja wewnętrzna (internal attribution): wnioskowanie, że przyczyną zdarzenia są twoje właściwości (np. zdolności lub wysiłek), w odróżnieniu od czynników, które są względem ciebie zewnętrzne (np. trudność zadania)

atrybucja zewnętrzna (external attribution): wnioskowanie, iż jakaś osoba zachowała się w określony sposób ze względu na właściwości sytuacji w której się znalazła; zakłada się tu, że w tej sytuacji większość ludzi reagowałaby w ten sam sposób

atrybucje obronne (defensive attributions): takie wyjaśnianie zachowania, które pozwala unikać poczucia tego, że jest się podatnym na zranienia i śmiertelnym

atrybucje w służbie ego (self-securing attributions): wyjaśnienia, które przypisują sukcesy czynnikom wewnętrznym, zależnym od dyspozycji, zaś za niepowodzenia obwiniają czynniki zewnętrzne, zależne do sytuacji

autoperswazja (self-persuasion): długotrwała zmiana postawy, która jest konsekwencją prób usprawiedliwiania samego siebie

autoprezentacja (self-presentation): próba zakomunikowania poprzez nasze wypowiedzi, zachowania niewerbalne i działania, kim jesteśmy, albo za kogo chcielibyśmy być uważani przez innych

badania podstawowe (basic research): badania projektowane po to, by dać najlepszą odpowiedź na pytanie, dlaczego ludzie zachowują się tak, jak się zachowują; przeprowadzane wyłącznie dla zaspokojenia ciekawości poznawczej

badania stosowane (applied research): badania projektowane specjalnie w celu rozwiązania konkretnego problemu społecznego; tworzenie teorii zachowania jest zwykle wtórne do rozwiązywania specyficznego problemu

bariera nadmiernej ufności (overconfidence barrier): zbyt duże zaufanie do trafności własnych sądów; zazwyczaj nie są one tak trafne, za jakie się je przyjmuje

behawioralny komponent postawy (behavioral component of an attitude): działania ludzi wobec obiektu postawy

behawioryzm (behauiorism): szkoła psychologiczna, która utrzymuje, iż by zrozumieć ludzkie zachowanie, wystarczy jedynie rozważyć nagradzające właściwości środowiska — czyli to, w jaki sposób pozytywne i negatywne wydarzenia w otoczeniu są związane ze specyficznymi zachowaniami

bezrefleksyjny konformizm (mindless conformity): podporządkowanie się zintrnalizowanym normom społecznym bez zastanawiania się nad przesłankami działania

błędne określenie przyczyn pobudzenia (misattribution of arousal): przypisanie własnego pobudzenia niewłaściwemu źródłu, czego konsekwencją jest fałszywa bądź nadmiernie silna emocja

błędne określenie źródła (source misattribution): błędne zidentyfikowanie źródła reprezentacji pamięciowych (np. przekonanie, że rozpoznaję mężczyznę, ponieważ widziałem go na miejscu przestępstwa, podczas gdy faktycznie rozpoznaję go, gdyż widziałem jego zdjęcie w gazecie)

bodziec wyzwalający agresję (aggresive stimulus): przedmiot kojarzony potocznie z działaniami agresywnymi (np. rewolwer); sama jego obecność zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia aktów agresji

burza mózgów (brainstorming): technika udoskonalania decyzji grupowych poprzez zachęcanie do swobodnej wymiany poglądów oraz eliminowanie krytycyzmu

centralna strategia perswazji (central route to persuasion): przypadek, w którym ludzie analizują komunikat perswazyjny, uważnie słuchając i rozważając argumenty; strategia ta pojawia się, gdy ludzie posiadają zdolności i motywację do uważnego słuchania komunikatu

ciało migdałowate (amygdala): obszar w korze mózgowej mający związek z przejawami agresji

dehumanizacja (dehumanization): proces polegający na pozbawieniu ofiary cech ludzkich i deprecjonowaniu jej wartości (np. gdy słowo „człowiek” zastępujemy określeniem „żółtek”). Dehumanizacja obniża opór przed dokonywaniem aktów agresji i sprawia, że raz podjęta agresja ułatwia następne zachowania tego typu, zwiększa prawdopodobieństwo ich wystąpienia

deindywiduacja (deindviduation): utrata normalnej kontroli nad zachowaniem, co prowadzi do wzrostu impulsywności i patologiczności czynów

deprywacja relatywna (relative depravation): poczucie jednostki (albo grupy społecznej), że posiada mniej niż zasługuje lub mniej niż pozwolono jej oczekiwać, lub też mniej niż posiadają ludzie do niej podobni

dobór krewniaczy (kin selection): koncepcja, zgodnie z którą zachowania jednostki mające na celu ochronę życia spokrewnionych z nią osób są utrwalane poprzez mechanizm naturalnej selekcji

dobór losowy (random selection): sposób zapewniania reprezentatywności dla danej populacji wybranej do próby grupy osób gwarantujący, że każda jednostka wchodząca w skład populacji ma taką samą szansę na pojawienie się w próbie

dostępność (accessibility): łatwość, z jaką możemy sobie uświadomić rozmaite myśli i idee; idea dostępna to taka, która jest obecnie uświadamiana albo która może zostać łatwo przywołana do świadomości

dostępność postawy (attitude accessibility): siła związku między obiektem i oceną obiektu; dostępność jest mierzona czasem, w jakim ludzie mogą odpowiedzieć na pytanie, co czują wobec danej sprawy lub danego obiektu

dwuczynnikowa teoria emocji (two-factor theory of emotion): koncepcja, zgodnie z którą doznanie emocji jest rezultatem dwufazowego procesu spostrzegania siebie — najpierw ludzie doświadczają pobudzenia fizjologicznego, a następnie poszukują dla niego odpowiedniego wyjaśnienia; jeśli przypisują to pobudzenie źródłu mającemu naturę emocjonalną, przeżywają odpowiednią emocję (np. jeśli wyjaśniają własne pobudzenie tym, że ktoś celuje w nich z pistoletu, odczuwają strach)

dylemat społeczny (social dilemma): sytuacja, w której działania najbardziej korzystne dla jednostki będą miały, jeśli zostaną wybrane przez większość ludzi, wysoce szkodliwy wpływ na społeczność

dyskryminacja (discrimination): nie usprawiedliwione, negatywne lub krzywdzące działanie skierowane przeciwko członkowi danej grupy wyłącznie dlatego, iż do niej należy

dysonans podecyzyjny (postdecision dissonance): dysonans, który zostaje nieuchronnie wzbudzony po podjęciu decyzji, a w takiej sytuacji dysonans jest najczęściej likwidowany przez podwyższenie atrakcyjności wybranej alternatywy i zdewaluowanie alternatywy odrzuconej

dysonans poznawczy (cognitive dissonance): popęd albo poczucie dyskomfortu, pierwotnie definiowane jako konsekwencja utrzymywania dwóch lub więcej niezgodnych ze sobą elementów poznawczych, następnie określany jako konsekwencja zaangażowania się w działanie, które jest sprzeczne z koncepcją siebie jako osoby przyzwoitej i rozsądnej

działanie agresywne (aggresive action): zachowanie, którego celem jest spowodowanie psychicznej lub fizycznej szkody

efekt częstości kontaktów (propinquity effect): zjawisko polegające na tym, że im częściej widzimy i kontaktujemy się z drugą osobą, tym większe prawdopodobieństwo, że zostanie ona naszym przyjacielem

efekt czystej ekspozycji (mere exposure): zjawisko polegające na tym, że im częściej jesteśmy wystawieni na ekspozycję bodźca, tym bardziej jesteśmy skłonni ten bodziec polubić

efekt nadmiernego uzasadnienia (overjustification effect): zjawisko polegające na postrzeganiu swojego działania jako wywołanego przekonującymi czynnikami zewnętrznymi i niedocenianiu czynników wewnętrznych

efekt pierwszeństwa (principity effect): proces, za sprawą którego nasze pierwsze wrażenie dotyczące innej osoby wpływa na to, że jej późniejsze zachowanie interpretujemy w sposób zgodny z tym pierwszym wrażeniem

efekt uporczywości (perseverance effect): odkrycie, że przekonania ludzi dotyczące ich samych i świata utrzymują się nawet wtedy, gdy dane wspierające te przekonania zostały podważone

efekt widza (bystander effect): zależność polegająca na tym, że im więcej jest świadków nagłego wypadku, tym mniejsza istnieje szansa, że którykolwiek z nich podejmie interwencję

efekt zysku-straty (gain-loss effect): zjawisko polegające na tym, że tym bardziej lubimy daną osobę, im więcej wysiłku musieliśmy włożyć w zmianę jej pierwotnej opinii o nas, natomiast tym mniej lubimy daną osobę, im więcej jej pierwotnej sympatii straciliśmy (tj. jeżeli na początku znajomości nas lubiła, a teraz nas nie lubi)

eksperymenty w warunkach naturalnych (field experiments): eksperymenty przeprowadzane raczej w warunkach życia realnego niż w laboratorium

elementy poznawcze (cognitions): myśli, uczucia, przekonania, bądź wiedza o czymś

emblematy (emblems): niewerbalne gesty, które w danej kulturze są dobrze zdefiniowane; mają zwykle swoje bezpośrednie słowne odpowiedniki, tak jak znak OK

emocjonalny komponent postawy (affective component of an attitude): emocje i uczucia, jakie ludzie kojarzą z obiektem postawy

empatia (empathy): zdolność do postawienia siebie na miejscu drugiej osoby i odbierania w podobny sposób zachodzących wydarzeń oraz odczuwania podobnych emocji (np. radości i smutku)

eros (Eros): instynkt życia, pojęcie występujące w teorii Freudowskiej

facylitacja społeczna (social facilitation): napięcie wynikające z obecności innych osób i możliwości oceny naszego działania, czego rezultatem jest lepsze wykonanie łatwiejszych zadań, lecz gorsze wykonanie zadań trudniejszych

GRIT, stopniowe i odwzajemnione skłanianie do obniżenia napięcia (GRIT, graduated and reciprocated initiatwes in tension-reduction): strategia ograniczania konfliktu w sytuacjach codziennego życia, w których a) informujesz o swojej chęci do współpracy, b) współpracujesz, c) odwzajemniasz każde kooperacyjne działanie, ale d) jeżeli twój oponent działa agresywnie, odpowiadasz mu tym samym

grupa niespołeczna (non-social group): grupa, w której dwie lub więcej osób znajduje się w tym samym miejscu, w tym samym czasie, lecz nie współdziała ze sobą (np. kibice na meczu)

grupa obca (out-group): grupa, z którą jednostka się nie identyfikuje

grupa społeczna (social group): grupa, w których 2 lub więcej osób współdziała ze sobą oraz współzależy od siebie w tym sensie, że w zaspokajaniu potrzeb i osiąganiu celów musi na sobie polegać

grupa własna (in-group): grupa, z którą jednostka się identyfikuje i czuje się jej członkiem

grupy minimalne (minimal groups): nic nie znaczące grupy utworzone przez zgrupowanie obcych ludzi na podstawie trywialnych kryteriów; jednak owo minimalne członkostwo nadal przejawia się w stronniczości wobec grupy własnej

heurystyka dostępności (availability heuristic): nieformalna reguła umysłowa, na mocy której ludzie wydają sąd, kierując się tym, jak łatwo mogą coś przywołać do świadomości

heurystyka reprezentatywności (representativeness heuristic): uproszczona metoda wnioskowania polegająca na tym, że klasyfikacji czegoś dokonuje się na podstawie stopnia podobieństwa do przypadku typowego

heurystyka zakotwiczenia/dostosowania (anchoring/adjustment heuristic): uproszczona metoda wnioskowania, która polega na posłużeniu się jakąś liczbą czy wartością jako punktem wyjściową i następnie na sformułowaniu odpowiedzi na pytanie przez zmodyfikowanie tej wartości stanowiącej zakotwiczenie; ludzie często nie modyfikują jej w stopniu wystarczającym

heurystyki wydawania sądów (judgemental heuristics): uproszczone reguły wnioskowania, którymi posługują się ludzie, by wydawać sądy w sposób szybki i efektywny

hipoteza empatii-altruizmu (empathy-altruism hypothesis): przekonanie, zgodnie z którym empatia odczuwana względem drugiej osoby skłania do udzielenia jej pomocy bez względu na konsekwencje podjętych działań

hipoteza mimicznego sprzężenia zwrotnego (facial feedback hypothesis): hipoteza głosząca, że własny wyraz mimiczny może determinować emocję, która jest doświadczana

hipoteza przeładowania urbanistycznego (urban-overload hypothesis): przekonanie, że mieszkańcy miast, broniąc się przed nadmiarem stymulacji, jakich dostarcza im miejskie życie, wykazują tendencję do zamykania się w sobie i unikania kontaktów z innymi ludźmi

hipoteza redukcji negatywnego stanu emocjonalnego (negative-state relief hypothesis): przekonanie, iż ludzie angażują się w pomoc dla innych, aby pozbyć się własnego uczucia smutku i przygnębienia

indukowanie (contagion): szybkie rozprzestrzenianie się emocji lub zachowań w tłumie

informacja o proporcji podstawowej (base rate information): informacja o częstości występowania w populacji przedstawicieli różnych kategorii

informacyjny wpływ społeczny (informational social influence): wpływ innych ludzi, który prowadzi nas do konformizmu, ponieważ postrzegamy te osoby jako źródło informacji, dające wskazówki dla naszego zachowania; dostosowujemy się, ponieważ wierzymy, że cudza interpretacja niejasnej sytuacji jest bardziej poprawna niż nasza

ingracjacja (ingratiation): stosowanie strategii (np. polegających na udzielaniu pochwał i pozytywnego wsparcia) w celu manipulowania ludźmi czy zdobywania ich sympatii

instrukcja maskująca (cover story): opis celu badań przedstawiany ich uczestnikom, który różni się od prawdziwego celu tych badań; instrukcja maskująca używana jest po to, by zachować realizm psychologiczny

introspekcja (introspection): proces, w którym człowiek spogląda w swoje wnętrze i bada swoje myśli, uczucia i motywy

inwestycyjny model związku (investment model): teoria, w której przyjmuje się, że to, co ludzie wnoszą w dany związek, zależy od satysfakcji, jaką im on daje; satysfakcji definiowanej w kategoriach nagród, kosztów, porównawczego poziomu odniesienia oraz inwestycji, które stracą, gdy się z tego związku wycofają

Ja odzwierciedlone (the looking-glass self): spostrzeganie siebie oczami innych ludzi i włączanie ich opinii do własnego pojęcia Ja

jednorodność grupy obcej (out-group homogeneity): spostrzeganie tych, którzy należą do grupy obcej, jako bardziej do siebie podobnych (jednorodnych) niż w rzeczywistości, a zarazem bardziej do siebie podobnych niż członkowie grupy własnej

katharsis (catharsis): pojęcie określające zjawisko uwalniania nagromadzonej agresywnej energii poprzez wysiłek fizyczny, obserwację zachowań agresywnych innych ludzi lub dopuszczenie się samemu czynu noszącego znamiona agresji. Takie „wypuszczenie pary” obniża prawdopodobieństwo podjęcia agresywnych działań w przyszłości.

kierowanie wrażeniem (impression management): świadome bądź nieświadome aranżowanie starannie skonstruowanej prezentacji Ja, która wytworzy u innych określone wrażenie, zgodne z naszymi celami czy potrzebami w interakcji społecznej

klasa mieszana (the jigsaw ciassroom): takie zorganizowanie miejsc w klasie, by sprzyjało redukowaniu uprzedzeń i podnosiło samoocenę dzieci, poprzez umieszczenie ich w małych, zdesegregowanych grupach i spowodowanie, by każde dziecko w grupie musiało polegać na pozostałych, chcąc nauczyć się bieżącego materiału i dobrze funkcjonować

komunikacja niewerbalna (non-verbal communication): sposób, w jaki ludzie komunikują, intencjonalnie bądź nieintencjonalnie, bez słów; wskaźniki niewerbalne obejmują mimikę, ton głosu, gesty, pozy i ruchy ciała, dotyk i spoglądanie

komunikat perswazyjny (persuasive communication): komunikat (np. przemówienie lub reklama telewizyjna) przekonujący do zajęcia określonego stanowiska w danej sprawie

komunikaty podprogowe (subliminal messages): słowa albo obrazy, które nie są świadomie spostrzegane, natomiast mają rzekomo wpływać na sądy, postawy i zachowania ludzi

komunikaty wzbudzające strach (fear-arousing communications): komunikaty perswazyjne, które próbują zmienić postawy ludzi poprzez wzbudzanie w nich strachu

konflikt interpersonalny (interpersonal conflict): napięcie między dwiema lub więcej osobami albo grupami, które mają sprzeczne cele

konflikt intrapersonalny (intrapersonal conflict): napięcie jednostki wywołane dążeniem do dwóch lub więcej sprzecznych celów (np. rodzice pragną przebywać w domu z dziećmi, ale jednocześnie chcą robić karierę zawodową)

konflikt motywów mieszanych (mixed-motive conflict): konflikt, w którym obie strony mogą zyskać dzięki współdziałaniu, a jednostka może zyskać jeszcze więcej dzięki rywalizowaniu ze swoim partnerem

konflikt o sumie zerowej (zero-sum conflict): konflikt, w którym wygrana jednej strony jest zawsze równa drugiej

konformizm (conformity): zmiana w zachowaniu wskutek rzeczywistego lub wyimaginowanego wpływu innych ludzi

konformizm wobec norm (normative conformity): skłonność do niewychylania się z grupy w celu realizacji jej oczekiwań i uzyskania akceptacji

konstrukt (construal): sposób, w jaki ludzie spostrzegają, pojmują i interpretują świat społeczny

kontrola spostrzegana (perceived control): przekonanie, że możemy wywierać wpływ na nasze środowisko w sposób, który decyduje o tym, czy doświadczamy pozytywnych czy negatywnych wyników

korelacja dodatnia (positive correlation): taka relacja pomiędzy dwiema zmiennymi, w której wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej

korelacja pozorna (illusory correlation): tendencja do spostrzegania związków lub korelacji pomiędzy zdarzeniami, które w rzeczywistości nie są powiązane

korelacja ujemna (negative correlation): taka relacja pomiędzy dwiema zmiennymi, w której wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy zmniejszanie się wartości drugiej zmiennej

krańcowy błąd atrybucji (ultimate attribution error): skłonność do czynienia atrybucji z dyspozycji w odniesieniu do całej grupy ludzi

kredyt zaufania (idiosincrasy credits): zaufanie, które w ciągu długiego czasu zdobywa człowiek, dostosowując się do norm grupowych; kiedy zdobędzie już dość zaufania, może —jeżeli jest ku temu sposobność — zachować się niezgodnie z normami, bez groźby odwetu ze strony grupy

kreowanie usprawiedliwień dla możliwej porażki (self-handicapping): tworzenie utrudnień i  wymyślanie usprawiedliwień dla samego siebie, żeby w wypadku niepowodzenia dysponować gotowym wytłumaczeniem

kumulacja ignorancji (pluralistic ignorance): fenomen polegający na tym, że świadkowie nagłego wypadku wzajemnie obserwując swoją obojętność, interpretują zdarzenie jako niegroźne i nie wymagające interwencji

lękowo-ambiwalentny styl przywiązywania się (anxious-ambivalent attachment style): styl przywiązywania się do drugiej osoby, którego cecha charakterystyczną jest niepokój wynikający z niepewności czy druga osoba odpowie na potrzebę nawiązania intymnego kontaktu; rezultatem jest wyższy niż przeciętnie poziom lęku

losowe przydzielanie do sytuacji (random assignment to condition): upewnianie się, że wszyscy badani mają taką samą szansę na przydzielenie do danej sytuacji w eksperymencie; dzięki losowemu przydzielaniu tychże sytuacji badacz może być względnie pewien, że różnice w osobowościach uczestników eksperymentu albo ich doświadczenia są równomiernie rozłożone na wszystkie sytuacje

maskowanie (deception): wprowadzenie w błąd uczestników eksperymentu lub zatajenie przed nimi prawdziwego celu badań albo też wydarzeń, które w rzeczywistości zaistnieją

mediacja (mediation): wyrażanie zgody na udział trzeciej strony przy rozwiązywaniu zaistniałego konfliktu

metoda eksperymentalna (experimental method): metoda badania relacji przyczynowo-skutkowych; badacz losowo przydziela uczestników eksperymentu do różnych sytuacji i upewnia się, że sytuacje te są identyczne pod wszystkimi względami z wyjątkiem jednego, zdefiniowanego przez zmienną niezależną (badacz oczekuje, że tenże jedyny warunek będzie miał przyczynowy wpływ na reakcje ludzi)

metoda korelacyjna (correlational method): metoda, w której mierzy się systematycznie dwie lub większą liczbę zmiennych i oszacowuje się relację pomiędzy nimi (tj. w jakim stopniu można przewidzieć wartości jednej z nich na podstawie drugiej)

metoda obserwacyjna (observational method): technika, w której badacz obserwuje ludzi i systematycznie rejestruje pomiary ich zachowania

miłość braterska (compassionate love): uczucie zaangażowania, bliskości w stosunku do drugiej osoby, któremu nie towarzyszy namiętność ani pobudzenie fizyczne

miłość erotyczna (passionate love): intensywna tęsknota za drugą osobą, której towarzyszy fizjologiczne pobudzenie. Kiedy wszystko układa się dobrze — druga strona również nas kocha — odczuwamy ogromne spełnienie i ekstazę, a kiedy nie – odczuwamy głęboki smutek i rozpacz

model buchalteryjny (bookkeeping model): informacja niezgodna ze stereotypem, prowadząca do przekształcenia tego stereotypu

model przekształceniowy (conversion model): informacja niezgodna ze stereotypem, prowadząca do radykalnej zmiany stereotypu

model wykształcania stereotypu niższego rzędu (subtyping model): informacja niezgodna ze stereotypem, prowadząca do stworzenia stereotypu niższego rzędu, w celu przyswojenia tej informacji bez konieczności zmieniania początkowego stereotypu

model wypracowania prawdopodobieństw (elaboration likelihood model): teoria, w której zakłada się, że istnieją 2 sposoby zmiany postaw za pośrednictwem komunikatów perswazyjnych; centralna strategia pojawia się, gdy ludzie maja motywację i zdolność do skupienia uwagi na argumentach zawartych w komunikacie; peryferyczna strategia występuje, gdy ludzie nie skupiają swojej uwagi na argumentach, lecz są pod wpływem charakterystyk powierzchownych (np. kto jest nadawcą)

model współzmienności (covariation model): koncepcja, według której dokonujemy atrybucji przyczynowych dotyczących zachowania jakiejś osoby na podstawie obserwacji faktów, które zmieniają się wraz z jej zachowaniem — np. jak dalece czyjś taniec staje się niezdarny tylko wówczas, gdy tańczy z tym, a nie innym partnerem

motywacja wewnętrzna (intrinsic motivation): angażowanie się w jakieś działanie, ponieważ sprawia nam ono przyjemność bądź wzbudza zainteresowanie, a nie wskutek zewnętrznych nacisków lub dla zewnętrznych korzyści

motywacja zewnętrzna (extrinsic motivation): angażowanie się w jakieś działanie wskutek zewnętrznych nacisków lub dla zewnętrznych korzyści, a nie dlatego, że wykonywanie zadania sprawia nam przyjemność bądź wzbudza zainteresowanie

myślenie grupowe (groupthink): rodzaj myślenia, w którym bardziej liczy się dążenie do zachowania spójności i solidarności grupy niż realistyczne uwzględnianie faktów

negocjacje (negotiation): forma porozumiewania się przeciwnych stron konfliktu, gdzie zainteresowani składają wzajemne propozycje i kontrpropozycje, a problem jest rozwiązany pod warunkiem, że obie strony osiągną zgodę

nierealistyczny optymizm (unrealistic optimism): forma obronnej atrybucji, polegająca na przeświadczeniu ludzi, że rzeczy dobre przydarzą się raczej im niż podobnym do nich, a złe przydarzą się raczej innym niż im samym

niewystarczająca kara (insufficient punishment): dysonans wzbudzony wtedy, gdy jednostka nie ma wystarczającego zewnętrznego uzasadnienia, że nie zaangażowała się w pożądane przez nią działanie lub zrezygnowała z pożądanego obiektu, co zwykle prowadzi do obniżenia atrakcyjności zakazanego działania lub obiektu

norma odwzajemniania (reciprocity norm): norma społeczna, która stwierdza, że jeżeli otrzymujesz coś dobrego od innej osoby, to jesteś zobowiązany odpłacić jej tym samym (zachować się podobnie)

norma wzajemności (norm of reciprocity): założenie, ze inni będą nas traktować w ten sam sposób, w jaki my ich traktujemy (np. jeżeli pomożemy jakiemuś człowiekowi, to w przyszłości on pomoże nam)

normatywny wpływ społeczny (normative social influence): wpływ innych ludzi, który prowadzi nas do konformizmu, ponieważ chcemy być przez nich lubiani i akceptowani

normy deskryptywne (descriptive norms): sposób, w jaki ludzie spostrzegają rzeczywiste zachowanie innych w danej sytuacji, niezależnie od tego, które zachowania są społecznie aprobowane

normy społeczne (social norms): ukryte albo jasno sprecyzowane reguły grupy dotyczące akceptowanych zachowań, wartości i przekonań jej członków

normy subiektywne (subjective norms): przekonania na temat tego, jak inni ludzie, z których opinią się liczymy, ocenią określone zachowanie

normy zakazujące (injunctive norms): spostrzeżenia dotyczące tego, jakie zachowania są aprobowane i nie aprobowane przez innych

obrona stanowiska niezgodnego z własną postawą (counterattitudal advocacy): proces, który pojawia się, kiedy ktoś wyraża opinię lub postawę sprzeczną ze swoim osobistym przekonaniem

obserwacja systematyczna (systematic observation): forma metody obserwacyjnej, w której obserwatorem jest wyszkolony badacz społeczny, który przystępuje do odpowiedzi na pytania odnoszące się do określonego zjawiska społecznego, obserwując i kodując je zgodnie z wcześniej przygotowanym zbiorem kryteriów

obserwacja uczestnicząca (participant observation): typ obserwacji systematycznej, w której obserwator wchodzi w interakcję z obserwowanymi ludźmi, a stara się w żaden sposób nie wpływać na sytuację

obwinianie ofiary (blaming the victim): skłonność do obwiniania ludzi (dokonywania atrybucji z dyspozycji) za to, że stają się ofiarami, a motywowana głównie przez pragnienie wiary w to, że świat jest sprawiedliwy

oczekiwania oparte na kategorii (category-based expectancies): oczekiwania dotyczące ludzi, bazujące na cechach grupy, do której te osoby przynależą, na przykład oczekiwanie, że ktoś kocha chodzić na przyjęcia, ponieważ należy do żeńskiego kółka studenckiego

oczekiwania oparte na obiekcie (target-based expectancies): oczekiwania wobec jakiejś osoby, bazujące na jej wcześniejszych działaniach, takie jak oczekiwanie, że ktoś w czasie wakacji pójdzie na plażę, ponieważ zwykle chodził na plażę w przeszłości

odpowiedzialność (accountability): przekonanie, że odpowiada się za własne czyny

osobowość altruistyczna (altruistic personality): osobowość, którą charakteryzuje tendencja do udzielania pomocy innym osobom

oszczędność poznawcza (cognitive misery): teza mówiąca, że ludzie uczą się stosować efektywne uproszczenia myślowe i reguły zdroworozsądkowe, które pomagają im zrozumieć rzeczywistość społeczną, ponieważ nie są zdolni przetwarzać całej oddziałującej na nich informacji społecznej

pamięć autobiograficzna (autobiographical memory): treści pamięciowe dotyczące własnych myśli, uczuć i zachowań w przeszłości

pamięć rekonstrukcyjna (reconstructive memory): pamięć o jakimś zdarzeniu zniekształcona przez informację, która do nas dociera po tym zdarzeniu

peryferyczna strategia perswazji (peripheral route to persuasion): przypadek, w którym ludzie nie analizują argumentów zawartych w komunikacie perswazji, są natomiast pod wpływem wskazówek peryferyjnych

plan wieloczynnikowy (multi-factorial design): plan eksperymentalny, w którym uwzględnia się więcej niż 1 zmienną niezależną; każda zmienna niezależna ma więcej niż 1 wersję lub poziom; wszystkie możliwe kombinacje tych poziomów pojawiają się w badaniach

pławienie się w cudzej chwale (bathing in reflected glory): dążenie do poprawienia własnego wizerunku przez wiązanie się z ludźmi, którzy odnieśli sukces lub są sławni

podstawowy błąd atrybucji (fundamental attribution error): tendencja do przeceniania rozmiaru, w jakim zachowanie ludzi jest wynikiem oddziaływania dyspozycji wewnętrznych, a niedocenianie roli czynników sytuacyjnych

pojęcie Ja (self-concept): zawartość naszego Ja, to znaczy spostrzegane przez nas nasze własne myśli, przekonania i cechy osobowości

polaryzacja grupowa (group polarization): tendencja grup do podejmowania decyzji, które są bardziej skrajne niż początkowe inklinacje członków

poligraf (polygraph): urządzenie, które mierzy reakcje fizjologiczne (np. tempo bicia serca); kiedy poligraf jest stosowany do wykrycia kłamstwa, badający próbuje wówczas stwierdzić, czy ktoś kłamie, obserwując reakcje fizjologiczne osoby odpowiadającej na pytania

pomniejszanie (discounting): niedocenianie wpływu jednej przyczyny naszego zachowania, kiedy inna przyczyna jest szczególnie wyrazista i łatwo dostrzegalna

porównania społeczne w dół (downward social comparisons): porównywanie siebie z ludźmi, którzy lokują się niżej w zakresie jakiejś zdolności czy cechy, mające na celu uzyskanie poczucia większego zadowolenia z siebie

porównania społeczne w górę (upward social comparisons): porównywanie siebie z ludźmi, którzy lokują się wyżej niż my w zakresie jakiejś zdolności czy cechy, mające na celu określenie standardu doskonałości

porównawczy poziom odniesienia (comparison level for alternatiyes): oczekiwania ludzi odnośnie do poziomu nagród i kar, które otrzymaliby w różnych związkach z innymi

postawa (attitude): trwała ocena — pozytywna lub negatywna — ludzi, obiektów i pojęć

postawa oparta na emocjach (affectively based attitude): postawa oparta bardziej na uczuciach i wartościach ludzi niż na przekonaniach o naturze obiektu postawy

postawa oparta na poznaniu (cognitively based attitude): postawa oparta przede wszystkim na przekonaniach ludzi na temat właściwości obiektu postawy

postawa oparta na zachowaniu (behaviorally based attitude): postawa oparta na obserwacji, jak zachowujemy się wobec obiektu postawy

poszukiwanie kozła ofiarnego (scapegoating): skłonność ludzi, gdy są sfrustrowani lub nieszczęśliwi, do przemieszczania agresji na grupy, które są nie lubiane lub słabe i wyróżniają się w widoczny sposób

powtarzalność (replication): powtarzanie badań, często z udziałem osób z innych badanych populacji albo w innych warunkach

poziom odniesienia (comparison level): bilans (wyrażony w terminach kosztów i nagród), jakiego oczekujemy od danego związku

poziom ufności (wartość p) (probability level (p-value)): liczba wyliczona za pomocą technik statystycznych, która informuje badacza o tym, jakie jest prawdopodobieństwo, że wyniki jego eksperymentu są dziełem przypadku (spowodowane są niepowodzeniem w randomizacji), a nie są efektem działania zmiennych niezależnych; standardowo w nauce – także w psychologii społecznej – przyjmuje się, że wyniki uznaje się za istotne, gdy prawdopodobieństwo, iż  mogą być dziełem czynników losowych, a nie badanych zmiennych niezależnych, wynosi mniej niż pięć setnych

poznawanie społeczne (social cognition): w jaki sposób ludzie myślą o sobie samych i o świecie społecznym; a dokładniej, jak selekcjonują, interpretują, zapamiętują i wykorzystują informację społeczną w wydawaniu sądów i w podejmowaniu decyzji

poznawczy komponent postawy (cognitive component of an attitude): przekonania ludzi na temat właściwości obiektu postawy

program Uniwersytetu Yale poświęcony badaniu zmiany postaw (Yale Attitude Change Approach): badanie warunków, w jakich ludzie są najbardziej skłonni zmienić swoje postawy w odpowiedzi na komunikaty perswazyjne; badacze koncentrują się na tym, „kto mówi, co i do kogo”, to jest źródle komunikatu, naturze komunikatu i naturze odbiorcy

promowanie siebie (self-promotion): proces polegający na tym, że ludzie próbują wywrzeć pozytywne wrażenie na innych, opisując własne talenty i manifestując swoją wiedzę

próżniactwo społeczne (social loafing): uspokojenie wywołane przekonaniem, że przebywanie w grupie utrudnia ocenę indywidualnego działania; uspokojenie osłabia wykonanie zadań prostych, lecz ułatwia wykonanie zadań trudnych

prywatna akceptacja (private acceptance): dostosowanie się do zachowania innych ludzi bez prawdziwego przekonania o tym, że to, co oni robią albo mówią, jest słuszne

przechowywanie (storage): proces, dzięki któremu ludzie przechowują w pamięci informację zaczerpniętą ze środowiska

przeciążenie sensoryczne (sensory overload): sytuacja, gdy bodźce pochodzące ze środowiska przekraczają możliwość poświęcenia im uwagi lub uniemożliwiają ich przetworzenie

przypominanie (retrieval): proces, dzięki któremu ludzie przywołują informację przechowywaną w pamięci

przywódca zorientowany na stosunki międzyludzkie (relationship-oriented leader): przywódca skoncentrowany przede wszystkim na emocjach pracowników i stosunkach między nimi

przywódca zorientowany na zadanie (task-oriented leader): przywódca zainteresowany głównie wykonaniem pracy, a mniej uczuciami i stosunkami między pracownikami

przyzwolenie (informed consent): wyjaśnienie uczestnikom badania natury eksperymentu, zanim on się rozpocznie, i uzyskanie ich zgody na udział w tym eksperymencie

psychologia postaci (Gestalt psychology): szkoła psychologiczna podkreślająca ważność badania subiektywnego sposobu, w jaki dany obiekt pojawia się w umyśle ludzi, zamiast poddania badaniom wyłącznie obiektywnych, fizycznych cech tego obiektu

psychologia społeczna (social psychology): naukowe badanie sposobu, w jaki rzeczywista bądź wyobrażona obecność innych ludzi wywiera wpływ na ludzkie myślenie, odczuwanie i zachowania

psychoza tłumu (mass psychogenic illness): pojawienie się w grupie ludzi podobnych fizycznych symptomów bez znanej fizycznej przyczyny

publiczny konformizm (public compliance): dostosowanie się publiczne do zachowania innych ludzi, bez konieczności wiary w to, co robimy lub mówimy

pułapka racjonalizacji (rationalization trap): możliwy skutek działania wywołanych w procesie redukcji dysonansu usprawiedliwień samego siebie, które ostatecznie skończą się łańcuchem niedorzecznych i niemoralnych działań

realizm psychologiczny (psychological realism): stopień, w jakim kontrolowane w eksperymencie procesy psychologiczne są podobne do procesów psychologicznych pojawiających się w życiu codziennym; realizm psychologiczny może być wysoki nawet wtedy, gdy realizm sytuacyjny jest niewielki

realizm sytuacyjny (mundane realism): stopień, w jakim sytuacje eksperymentalne są podobne do sytuacji spotykanych w życiu codziennym

reguły ujawniania (display rules): kulturowo zdeterminowane reguły określające, jakie zachowania niewerbalne nadają się do ujawnienia

relacje darowizny (communal relationships): związki, w których ludzie troszczą się przede wszystkim o zaspokojenie potrzeb drugiej osoby

relacje wymiany (exchange relationships): relacje interpersonalne oparte na potrzebie równości (tj. na potrzebie wyrównania stosunku kosztów do zysków)

rezultaty nietożsame (non-common effects): konsekwencje określonego przebiegu działania, które nie mogłoby wystąpić przy alternatywnym działaniu

rozproszenie odpowiedzialności (diffusion of responsibility): fenomen polegający na tym, że wraz ze wzrostem liczby przygodnych świadków zmniejsza się poczucie odpowiedzialności za rozwój wypadków

rozwiązania integrujące (integrative solutions): rozwiązania konfliktów z korzyścią dla obu stron

różnica między aktorem a obserwatorem (actor difference): tendencja do spostrzegania zachowań inny ludzi jako następstwa ich dyspozycji, podczas gdy swoje własne zachowania tłumaczy się wpływem czynników sytuacyjnych

różnice indywidualne (individual differences): składniki osobowości, które odróżniają nas od innych ludzi

samoocena (self-esteem): dokonywane przez ludzi oszacowania wartości samych siebie — to znaczy rozmiaru, w jakim spostrzegają siebie jako dobrych, kompetentnych i przyzwoitych

samospełniające się proroctwo (self-fulfilling prophecy): zjawisko polegające na tym, że ludzie: (a) mają określone oczekiwania dotyczące innej osoby, co (b) wpływa na ich postępowanie względem tej osoby, które (c) powoduje, że zachowuje się ona w sposób zgodny z ich wyjściowymi oczekiwaniami

samoświadomość (self-awareness): skupienie uwagi na własnych uczuciach, przekonaniach i wartościach

schematy (schemas): struktury poznawcze, za pomocą których ludzie organizują wiedzę o świecie według pewnych tematów; schematy silnie wpływają na to, co z otrzymanej informacji zauważamy, o czym myślimy i co pamiętamy

schematy Ja (self-schemas): oparte na naszych przeszłych doświadczeniach zorganizowane struktury wiedzy o nas samych, które pomagają nam zrozumieć, wyjaśnić i przewidzieć własne zachowanie

sesja wyjaśniająca (debriefing): wyjawienie uczestnikom badań po zakończeniu eksperymentu jego celu oraz dokładne objaśnienie tego, co się wydarzyło

socjobiologia (sociobiology): perspektywa, w ramach której zjawiska społeczne tłumaczy się, stosując prawa teorii ewolucji

spostrzeganie społeczne (social perception): badanie, w jaki sposób tworzymy wyobrażenia innych ludzi i wyciągamy wnioski ich dotyczące

spójność informacji (consistency information): informacja mówiąca o stopniu, w jakim zachowanie jakiegoś aktora wobec określonego bodźca jest takie samo, mimo upływu czasu i innych okoliczności

stereotyp (stereotype): generalizacja odnosząca się do grupy, w ramach której identyczne charakterystyki zostają przypisane wszystkim bez wyjątku jej członkom, niezależnie od rzeczywistych różnic między nimi

strata ponoszona w toku procesu (process loss): każdy rodzaj współoddziaływania w grupie, który utrudnia rozwiązanie problemu

strategia coś za coś (t-for-t strategy): zachęcanie do współdziałania najpierw przez stosowanie zachowań kooperacyjnych, a potem poprzez powtarzanie działań przeciwnika (współdziałania lub rywalizacji), które podjął on bezpośrednio przed nami

stres (stress): negatywne uczucia i przekonania, które się pojawiają, gdy ludzie mają poczucie, że nie radzą sobie z wymogami środowiska

stronniczość wobec grupy własnej (in-group bias): szczególnie pozytywne odczucia i uprzywilejowane traktowanie ludzi, których określamy jako część naszej własnej grupy, negatywne zaś odczucia i nieuczdwe traktowanie innych tylko dlatego, że określiliśmy ich jako należących do grupy obcej

styl przywiązywania się (attachment style): oczekiwania, jakie ludzie formują co do kontaktów z innymi osobami; oczekiwania te wynikają z rodzaju więzi między ich pierwszymi opiekunami a nimi jako niemowlętami

styl przywiązywania się oparty na poczuciu bezpieczeństwa (secure attachment style): styl przywiązywania się do drugiej osoby, którego cechą charakterystyczną jest zaufanie, brak lęku przed odrzuceniem i świadomość, że jest się wartościową i lubianą osobą

styl przywiązywania się oparty na unikaniu (avoidant attachment style): styl przywiązywania się do drugiej osoby, którego cechą charakterystyczną jest tłumienie potrzeby nawiązania intymnych kontaktów z tą osoba, ponieważ realizacja tej potrzeby zakończyła się niepowodzeniem; ludzie, dla których charakterystyczny jest ten styl przywiązywania się, z trudnością nawiązują bliskie kontakty z innymi

szacowanie współzmienności (covariation assessment): ocenianie stopnia, w jakim dwie zmienne są skorelowane; to znaczy przewidywanie jednej zmiennej (np. tego, jak przyjacielska jest dana osoba) na podstawie innej zmiennej (np. płci tej osoby)

tanatos (Thanatos): zgodnie z teorią Freudowską — instynkt śmierci, popęd odpowiedzialny za agresywne skłonności człowieka

technika drzwiami-w-twarz (door-in-the-face technique): technika skłaniająca ludzi do ulegania prośbie, polegająca na tym, że ludzie najpierw są konfrontowani z wygórowaną prośbą, którą będą odrzucać, a następnie z mniejszą, bardziej rozsądną, co do której się sądzi, że zostanie zaakceptowana

technika niskiej piłki (lawballing): pozbawiona skrupułów strategia, mocą której sprzedawca nakłania klienta, aby zgodził się kupić produkt po bardzo niskiej cenie, następnie twierdzi, że to była pomyłka, i podnosi cenę; często klient godzi się dokonać zakupu po zawyżonej cenie 13]

technika stopa-w-drzwi (foot-in-the-door technique): technika skłaniająca ludzi do ulegania prośbie, a polegająca na konfrontacji najpierw z małą prośbą, którą na ogół każdy zgadza się spełnić, a następnie z prośbą większą, co do której się oczekuje, że również zostanie przyjęta

teoria atrybucji (attribution theory): określenie sposobu, w jaki ludzie wyjaśniają przyczyny tak swego zachowania, jak i zachowania innych ludzi

teoria autoafirmacji (self-affirmation theory): teoria sugerująca, że ludzie będą likwidować wpływ dysonansu wzbudzającego zagrożenie dla ich pojęcia Ja przez potwierdzanie swojej kompetencji w dziedzinie, która nie jest związana z zagrożeniem

teoria frustracji-agresji (frustration-aggression theory): teoria, zgodnie z którą przeszkody występujące na drodze do osiągnięcia upragnionego celu zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji agresywnych [12]

teoria hydrauliczna (hydraulic theory): teoria, zgodnie z którą nieujawnione emocje ulegają kumulacji i wywołują stan napięcia ustępujący w chwili, gdy dojdzie do ekspresji stłumionych emocji

teoria podtrzymywania poczucia własnej wartości (self-evaluation nuintenance theory): teoria, która głosi, że pojęcie Ja może być zagrożone zachowaniem drugiej osoby i że na wielkość tego zagrożenia wpływa zarówno to, jak bliska jest nam ta osoba, jak i znaczenie jej zachowania się dla naszego pojęcia Ja

teoria porównań społecznych (social comparison theory): koncepcja, zgodnie z którą poznajemy swoje własne zdolności i postawy poprzez porównywanie się z innymi ludźmi

teoria przyczynowości (causal theory): teoria dotycząca przyczyn uczuć i zachowań; wiele z tych teorii przyswajamy sobie z kultury, w której żyjemy (np. „rozstania sprzyjają uczuciu”)

teoria reaktancji (przeciwstawiania się) (reactance theory): koncepcja, wg której zagrożenie wolności wyboru określonego zachowania powoduje wzbudzenie nieprzyjemnego stanu przeciwstawienia się; ludzie mogą zredukować ten stan, angażując się w zagrożone zachowanie

teoria roli społecznej (social-role theory): teoria mówiąca, że różnice płciowe pojawiające się w zachowaniu społecznym wynikają ze społecznego podziału pracy pomiędzy płciami; podział ten prowadzi do różnic w oczekiwaniach wobec ról płciowych i umiejętności związanych z płcią; to one są odpowiedzialne za różnice w społecznych zachowaniach kobiet i mężczyzn

teoria równości (equality theory): teoria, w której przyjmuje się, że ludzie czują się najszczęśliwsi w takich związkach, w których koszty i zyski będące udziałem jednej ze stron są w przybliżeniu takie same jak koszty i zyski przypadające drugiej stronie

teoria rzeczywistego konfliktu (realistic conflict theory): teoria, w myśl której ograniczenie zasobów prowadzi do konfliktu między grupami, którego konsekwencja jest nasilenie uprzedzeń i dyskryminacja

teoria samopotwierdzania (self-verification theory): teoria sugerująca, że ludzie posiadają potrzebę potwierdzania swojego pojęcia Ja, bez względu na to czy to pojęcie jest pozytywne, czy negatywne. W pewnych sytuacjach ta tendencja może być w konflikcie z podwyższaniem własnej wartości i usprawiedliwianiem siebie.

teoria samoświadomości (self-awareness theory): koncepcja przyjmująca, że kiedy człowiek koncentruje uwagę na sobie samym, zaczyna oceniać własne zachowanie i porównywać je ze swymi wewnętrznymi normami i wartościami.

teoria społecznego uczenia się (social learning theory): teoria, zgodnie z którą uczenie się społecznych zachowań następuje poprzez obserwację i naśladownictwo innych ludzi

teoria spostrzegania siebie (self-perception theory): teoria głosząca, że gdy nie jesteśmy pewni naszych postaw i uczuć, bądź są one niejednoznaczne, wnioskujemy o nich, obserwując własne zachowanie i sytuację, w której się ono pojawia

teoria wnioskowania z czynników towarzyszących (correspondent inference theory): teoria, w myśl której dokonujemy wewnętrznych atrybucji dotyczących jakiejś osoby, gdy: a) istnieje niewiele nietożsamych konsekwencji jej zachowania, b) zachowanie jest nieoczekiwane

teoria wpływu społecznego (social impact theory): teoria, wg której dostosowanie się do wpływu społecznego zależy od siły, bezpośredniości wpływu i liczby innych ludzi w grupie

teoria wybitnej osoby (great person theory): teoria zakładająca, że istnieją podstawowe cechy osobowościowe, które czynią daną osobę dobrym przywódcą, niezależnie od istoty sytuacji, w której przychodzi mu działać

teoria wymiany społecznej (social exchange theory): w teorii tej zakłada się, że to, co ludzie sądzą o swoim związku z inną osobą, zależy od tego, jak spostrzegają nagrody, które daje im ten związek; koszty, na jakie się narażają, na jaki – ich zdaniem – związek zasługują i jakie jest — ich zdaniem — prawdopodobieństwo nawiązania lepszych stosunków z kimś innym; W koncepcji tej przyjmuje się, że 2 zasady: maksymalizacji zysków i minimalizacji kosztów najlepiej wyjaśniają społeczne relacje.

teoria wyrozumowanego działania (theory of reasoned action): teoria utrzymująca, że najlepszą podstawą do przewidywania planowanych, rozmyślnych zachowań są postawy ludzi wobec konkretnego zachowania i ich subiektywne normy

testosteron (testosterone): hormon mający związek z przejawami agresji

tłumienie (thought suppression): usiłowanie, by nie myśleć o czymś; badania wykazują, że im bardziej ludzie starają się nie dopuszczać do siebie jakiejś myśli, tym częściej ta właśnie myśl pojawia się w ich głowach

trafność (validity): to, na ile skutecznie test lub technika pomiaru (np. wywiad podczas starań o pracę) wskazuje, czego można oczekiwać (np. poziomu wykonywania pracy)

trafność wewnętrzna (internal validity): upewnianie się, że nic poza zmienną niezależną nie może wpływać na zmienną zależną; realizuje się to poprzez kontrolowanie wszystkich zmiennych ubocznych oraz losowe przydzielanie wszystkim badanym różnych warunków eksperymentalnych

trafność zewnętrzna (external validity): stopień, w jakim wyniki badań mogą być generalizowane na inne sytuacje i na innych ludzi

trójczynnikowa koncepcja miłości (triangular theory of love): koncepcja, zgodnie z którą miłość jest stanem składającym się z 3 podstawowych elementów: uczucia bliskości, namiętności oraz zaangażowania

ukryta teoria osobowości (implicit personality theory): schematy, które ludzie stosują, by pogrupować różne rodzaje cech osobowości, na przykład wielu ludzi jest przekonanych, że jeżeli ktoś jest uprzejmy, to jest również hojny

uodpornienie postawy (attitude inoculation): uczynienie ludzi odpornymi na próby zmiany ich postaw poprzez wstępne zaaplikowanie im małej dawki argumentów sprzecznych z ich stanowiskiem

uprzedzenie (prejudice): wroga bądź negatywna postawa dotycząca wyróżniającej się grupy ludzi, oparta wyłącznie na ich przynależności do tej grupy

usprawiedliwianie samego siebie (self-justification): tendencja do usprawiedliwiania własnych działań w celu podtrzymania swojej samooceny [3]

uzasadnianie wysiłku (justification of effort): występująca u ludzi tendencja do podwyższania oceny tego, na co ciężko pracowali, aby to osiągnąć

uzasadnienie wewnętrzne (internal justification): likwidowanie dysonansu poprzez dokonanie jakiejś zmiany w sobie (np. swojej postawy lub zachowania)

uzasadnienie zewnętrzne (external justification): wyjaśnienie, jakie podaje osoba dla swojego dysonansowego zachowania, wskazujące na przyczynę, która znajduje się poza nią samą (np. jeśli ktoś coś robi, aby uzyskać dużą nagrodę lub uniknąć surowej kary)

warunkowanie instrumentalne (instrumental conditioning): przypadek, w którym częstotliwość swobodnie podejmowanych zachowań albo rośnie, albo maleje, w zależności od tego, czy następuje po nich wzmocnienie pozytywne czy kara

warunkowanie klasyczne (classical conditioning): przypadek, kiedy bodziec wywołujący reakcję emocjonalną jest wielokrotnie doświadczany razem z bodźcem neutralnym, który nie wywołuje takiej reakcji do czasu, aż nabierze emocjonalnych właściwości pierwszego bodźca

wiara w sprawiedliwy świat (belief in a just world): forma obronnej atrybucji, gdzie zakłada się, że zło dotyka złych ludzi, natomiast dobro spotyka dobrych

wnioskowanie z prób niereprezentatywnych (biased sampling): dokonywanie uogólnień na podstawie prób informacji, o których wiadomo, że są tendencyjne bądź nietypowe

wpływ mniejszości (minority influence): przypadek, w którym mniejszość członków grupy wpływa na zachowanie albo na przekonania większości

współczesny rasizm (modem racism): uprzedzenia ujawniane w subtelny i niebezpośredni sposób, ponieważ ludzie nauczyli się ukrywać swe uprzedzenia, by uniknąć posądzenia o rasizm

wybiórczość informacji (distinctiveness of information): informacja mówiąca o tym, do jakiego stopnia dany aktor zachowuje się w ten sam sposób wobec różnych bodźców

wyrazistość spostrzeżeniowa (perceptual salience): informacja, która skupia naszą uwagę; ludzie są skłonni przeceniać znaczenie informacji, która jest wyrazista

wyuczona bezradność (learned helplessness): stan pesymizmu, który wynika z wyjaśniania negatywnego wydarzenia jako spowodowanego przez stabilne, wewnętrzne i globalne czynniki; wyuczona bezradność powoduje depresję, zniechęca do wysiłku i utrudnia uczenie się nowego materiału

wywiad strukturyzowany (structured interview): technika zbierania danych polegająca na tym, że prowadzący wywiad zadaje wszystkim te same pytania z przygotowanej wcześniej listy

wzajemna zależność (mutual interdependence): sytuacja, gdy 2 grupy lub więcej grup potrzebuje siebie nawzajem i musi na sobie polegać, by osiągnąć cel, który jest ważny dla każdej z nich

wzbudzanie schematu pod wpływem zdarzeń poprzedzających (priming): zwiększanie się dostępności schematu pod wpływem tego, co było doświadczane i bezpośrednio przedtem

zachowanie prospołeczne (prosocial behavior): każde działanie ukierunkowane na niesienie korzyści innej osobie

zadanie addytywne (additive task): zadanie grupowe, którego wykonanie jest uzależnione od wysiłku wszystkich osób (np. ogólny okrzyk całej grupy)

zadanie dysjunktywne (disjunctive task): zadanie grupowe, którego poziom rozwiązania zależy od pracy najsprawniejszego członka grupy (np. grupa osób rozwiązuje wspólnie trudne zadanie matematyczne)

zadanie koniunktywne (conjunctive task): zadanie grupowe, którego wynik zależy od tego, jak dobrze pracuje najsłabszy jej członek (np. jak szybko zespół alpinistów, połączonych liną, zdobędzie szczyt)

zależnościowa teoria przywództwa (contingency theory of leadership): teoria, w myśl której efektywność przywództwa zależy zarówno od tego, czy ktoś jest zorientowany na zadanie bądź na stosunki międzyludzkie, jak i od tego, jaka jest wielkość kontroli i wpływu przywódcy na grupę

zapamiętywanie (accquisition): proces, dzięki któremu ludzie zauważają i kierują swoją uwagę na informacje z otoczenia; ponieważ ludzie nie mogą spostrzegać wszystkiego, co się dzieje dookoła, dlatego przyswajają sobie tylko część informacji dostępnej w środowisku

zatłoczenie (crowding): subiektywne odczucie nieprzyjemności spowodowane obecnością innych ludzi

zgodność informacji (consensus information): informacja dotycząca tego, w jakim stopniu inni ludzie zachowują się wobec tych samych bodźców w ten sam sposób jak to czyni aktor

zgodność sędziów kompetentnych (interjudge reliability): stopień zgodności pomiędzy 2 osobami albo większą liczbą osób, które niezależnie obserwują i kodują grupę danych; poprzez pokazanie, że 2 lub więcej ekspertów niezależnie obserwujących i kodujących dochodzi do tych samych obserwacji, badacze upewniają się, że obserwacje nie są subiektywnymi, zniekształconymi wrażeniami jednostki

zinstytucjonalizowany rasizm (institutionalized racism): rasistowskie postawy uznawane przez większość z nas, ponieważ żyjemy w społeczeństwie, gdzie stereotypy i dyskryminacja są normą

zjawisko wrogich mediów (hostile media phenomenon): odkrycie, że każda z antagonistycznych, silnie zaangażowanych w coś grup spostrzega neutralne, zrównoważone przekazy mediów jako sobie wrogie, ponieważ media nie przedstawiły faktów w jednostronnym ujęciu, o którym antagoniści „wiedzą”, że jest prawdą

zmiana postawy spowodowana wyszukiwaniem przyczyn (reasons-generated attitude change): zmiana postawy będąca konsekwencją zastanawiania się nad przyczynami swoich postaw; ludzie zakładają zgodność swoich postaw z przyczynami, które wydają się wiarygodne i są łatwe do zwerbalizowania

zmienna niezależna (independent variable): zmienna, którą badacz zmienia albo różnicuje, aby stwierdzić, czy ma ona wpływ na jakąś inną zmienną; badacz oczekuje, że ta właśnie zmienna będzie powodowała zmiany innej zmiennej

zmienna zależna (dependent variable): zmienna, którą badacz mierzy po to, by stwierdzić, czy na nią wpływa zmienna niezależna; badacz stawią hipotezę, że zmienna zależna zależy od poziomu zmiennej niezależnej

znaczenie osobiste (personal relevance): stopień, w jakim dana sprawa ma istotne konsekwencje dla samopoczucia ludzi

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *